Τετάρτη, 28 Μαρτίου 2012

90 - Ο μάταιος και πλάνος βίος



Το καλοκαίρι που μας πέρασε βρέθηκα στις Μηλιές Πηλίου και ξεναγήθηκα στον Ιερό Ναό Παμμεγίστων Ταξιαρχών που βρίσκεται στην κεντρική πλατεία του χωριού.
Ο ναός κτίστηκε τον 18ο αιώνα κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας και τοιχογραφήθηκε από άγνωστο αγιογράφο, κατά τη διάρκεια πολλών χρόνων, περισσότερων από τριάντα.
 
Ενδιαφέρουσες είναι οι τοιχογραφίες του πρόναου που πρόσφατα ανακαινίστηκαν, ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζει ο τροχός της ζωής του ανθρώπου. Ο τροχός της ζωής του ανθρώπου που λέγεται κι αλλιώς τροχός της τύχης ή Rota Fortunae είναι η αφορμή αυτής της ανάρτησης.

Παρατηρήστε πόσο ο νέος βιάζεται να καταλάβει τη θέση του ώριμου άνδρα της εξουσίας.
Ανασηκώνεται δυνατά με ορμή.

Ο τροχός της ζωής του ανθρώπου διαιρείται σε τρεις ομόκεντρους κύκλους. Στο κέντρο απεικονίζεται ο Μάταιος Κόσμος με τη μορφή ένθρονου ηγεμόνα. Στον δεύτερο εσωτερικό κύκλο απεικονίζονται οι τέσσερις εποχές του χρόνου. Το Έαρ ως νέος που παίζει με το δοξάρι λύρα, το Θέρος με θεριστή, το Φθινόπωρο ως μεσήλικας ποιμένας και ο Χειμώνας ως γέροντας που ζεσταίνεται στο τζάκι. Στον εξωτερικό κύκλο εικονογραφούνται τα δώδεκα ζώδια με τους αντίστοιχους μήνες.
Στην εξωτερική πλευρά και γύρω από τον τροχό υπάρχουν επτά ανδρικές μορφές που αντιστοιχούν στις εξελικτικές φάσεις της ζωής του ανθρώπου. Ο άνθρωπος ξεκινά ως μικρό παιδί για να υψωθεί στο ψηλότερο σημείο του τροχού σε ώριμο άνδρα καθισμένου σε θρόνο, με στέμμα στο κεφάλι, έχοντας ράβδο εξουσίας και πουγκί με χρήματα στα χέρια του. "Ποίος υπάρχει ως εμέ και τίς υπέρτερός μου" γράφει η επιγραφή δίπλα του. Και αμέσως πέφτει από τον θρόνο του, όπως γυρνά ο τροχός της ζωής, για να καταλήξει γέροντας που γλιστρά, όσο κι αν ποσπαθεί να συγκρατηθεί, και πέφτει από τον τροχό κατευθείαν στο στόμα του παμφάγου Άδη που συμβολίζει τον θάνατο. Δεξιά και αριστερά του τροχού της ζωής προσωποποιούνται η Ημέρα και η Νύχτα ως δύο μορφές που κινούν με ένα μεγάλο σχοινί τον τροχό της ζωής. Ο άνθρωπος ανεβαίνει στον τροχό από τα αριστερά.
Η παράσταση του τροχού της ζωής του ανθρώπου ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη. Ας δούμε μερικά παραδείγματα.


Ο κόσμος κρατά σπαθί και ποτήρι κρασιού, συμβολισμός εξουσίας και πλούτου.

Το έτος 1674, ο ιερέας Ευστράτιος από την Σέλιανη της Παραμυθιάς έγραψε έναν κώδικα, ο οποίος σώζεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη Αθηνών, (αρ. χειρ. 2174). Ο Ευστράτιος, εκτός από καλλιγράφος ήταν και ζωγράφος. Το παραπάνω σκίτσο απεικονίζει τη γη να γνέθει τη μοίρα των ανθρώπων καθισμένη μέσα στον τροχό του χρόνου. Ο άνθρωπος ανεβαίνει στον τροχό από τα δεξιά.
Περισσότερες φωτογραφίες και ερμηνεία του σχεδίου εδώ.

  
Στο γυναικωνίτη της εκκλησίας του Τιμίου Προδρόμου στη συνοικία Απόζαρι της Καστοριάς είναι ζωγραφισμένες σε κατακόρυφη επαλληλία δύο συμβολικές ζωγραφιές του "μάταιου βίου του κόσμου τούτου".
Η υπερκείμενη από τις εν λόγω δύο ζωγραφιές προβάλλει τον "τροχό του ανθρώπινου βίου". Στο κάτω μέρος της είναι ζωγραφισμένη μια μαρμάρινη δεξαμενή, γεμάτη νερό. Στο μέσον αυτής της δεξαμενής στέκεται όρθια μια κολόνα, που έχει στην κορυφή της έναν ιδιόμορφο τροχό, τοποθετημένον κάθετα. Ο εν λόγω τροχός διαθέτει εσωτερικά έξι ακτίνες και ομοιάζει εξωτερικά με έναν κυκλικό κι επίπεδο δακτύλιο, που περιστρέφεται κατακόρυφα. Ο υπόψη περιμετρικός δακτύλιος του τροχού είναι χωρισμένος σε οκτώ τμήματα, στα οποία είναι ζωγραφισμένοι, κατ’ αντιστοιχία, ισάριθμοι άνθρωποι κλιμακωτής ηλικίας (παρουσιάζονται κατά δεκαετία). Ο άνθρωπος ανεβαίνει στον τροχό από τα δεξιά.
  

Ενώ η υποκείμενη αναπαριστά το "δέντρο της ζωής του ανθρώπου" (δύο ποντικοί, ένας άσπρος και ένας μαύρος, που συμβολίζουν την ημέρα και τη νύχτα, ροκανίζουν το δέντρο της ζωής του ανθρώπου).
  
Φωτογραφίες και περισσότερη ανάλυση  εδώ.
Ας δούμε και μερικά παραδείγματα από τη γειτονική Βουλγαρία.
Στο χωριό Αρμπανάσι (Арбанаси), της επαρχίας του Μεγάλου Τυρνόβου (Велико Търново), σε παλαιά εκκλησία προς τιμήν της Θεοτόκου, βρίσκεται παρόμοια τοιχογραφία, όπως και στον Ιερό Ναό Παμμεγίστων Ταξιαρχών, στις Μηλιές Πηλίου.

Η νύχτα στα άσπρα, φασματική.

Στην εξωτερική πλευρά του πρόναου της Ιεράς Μονής Μεταμόρφωσης του Σωτήρος (Преображение Господне), στην περιοχή επίσης του Μεγάλου Τυρνόβου (Велико Търново). Η τοιχογραφία από τον πολύ γνωστό αγιογράφο Ζαχαρία Ζωγράφο (Захари Зограф).

Παρατήρησε πως ο κόσμος παριστάνεται με μία όμορφη νέα γυναίκα που σου προσφέρει
μία κούπα κρασί, ενώ την ίδια ώρα η ημέρα και η νύχτα, ακούραστες, ξετυλίγουν το σχοινί.
Στην Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου (Белащински манастир), στην περιοχή της Φιλιππούπολης.

Με ρολόι.

Ή ακόμα και σε αρχοντικά, π.χ. Лековата къща.
 

Η παράσταση ήταν πολύ διαδεδομένη και στη Δύση, όπου επίσης ανευρίσκεται σε παλαιές εκκλησίες, όπως στα παραδείγματα που ακολουθούν.
Παρατήρησε ότι ο νεκρός είναι σε σάβανο και ο θάνατος τού σκάβει τον τάφο
με το ξύλινο εργαλείο που θυμίζει τσάπα.




Η απεικόνιση των ηλικιών του ανθρώπου στις ακτίνες του τροχού της ζωής είναι μέρος της εικαστικής παράδοσης του Τροχού της Τύχης. Οι διάφορες μεσαιωνικές παραστάσεις διαχωρίζουν συνήθως τον κύκλο της ζωής, σε τέσσερα, έξι, επτά ή δώδεκα τμήματα (που αφορούν, αντίστοιχα, τις τέσσερεις εποχές, τις έξι ηλικίες του ανθρώπου, τους επτά πλανήτες ή τους δώδεκα μήνες). Μια απεικόνιση σε δέκα τμήματα, όπως στην επόμενη παράσταση, είναι ασυνήθιστη. Η επιγραφή περιμετρικά από το πρόσωπο του Θεού στη μέση του τροχού λέει: "Βλέπω τα πάντα. Όλα προχωρούν σύμφωνα με το σχέδιό μου".



Η Τύχη είναι θεότητα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, προσωποποίηση της τύχης και της ευμάρειας, του πλούτου. Η αντίστοιχη Ρωμαϊκή θεότητα ήταν η Φορτούνα, η οποία ήταν και προσωποποίηση του καπρίτσιου της ζωής, των άστατων αλλαγών και της μοίρας. Αναπαριστανόταν συνήθως με βέλο ή τυφλή, όπως η παράσταση της Δικαιοσύνης σήμερα.  


Βγάζει και βάζει "καπέλα εξουσίας" και προνομίων


Ανεβάζει και κατεβάζει βασιλιάδες και ισχυρούς της γης.


Η Φορτούνα σε χαρακτικό του Άλμπρεχτ Ντύρερ, του 1502. 

Ενδιαφέρουσα εικαστικά αναπαράσταση του τροχού της ζωής ως γήινης σφαίρας.
Στην κορυφή το είδωλο του χρυσού μόσχου της Π. Διαθήκης, το οποίο τρέχουν όλοι να λατρέψουν.
Έργο του Joseph Uhl, 1926, με τίτλο Ο Θρίαμβος του Κόσμου.

Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι ο τροχός της ζωής προέρχεται από το έργο του Βοήθιου (480 - 524) (εδώ κι εδώ) "Consolatio Philosophiae (Η παρηγοριά της Φιλοσοφίας)" που έγραψε στη φυλακή κατά τη διάρκεια ενός έτους φυλάκισης, πριν εκτελεστεί,  κατηγορούμενος ως προδότης του Θευδέριχου του Μέγαλου, επειδή εργαζόταν για στενότερες σχέσεις της εκκλησίας της Ρώμης με την εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως.
Στο έργο του "Η παρηγοριά της Φιλοσοφίας", ο Βοήθιος  ασχολιόταν με το θέμα της θεοδικίας.Εκεί έγραψε ότι η ιστορία είναι σαν ένας τροχός. Καθώς ο τροχός γυρνά, εκείνοι που έχουν εξουσία και πλούτο πέφτουν και χάνονται στη σκόνη, ενώ άλλοι, διαφορετικοί, εγείρονται από τη φτώχεια και τη πείνα στο μεγαλείο της εξουσίας και στον πλούτο.
Το έργο, είναι γνωστό, ότι είχε μεγάλη διάδοση στο μεσαίωνα.



Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...