Πέμπτη, 23 Φεβρουαρίου 2012

58 - Ιστορίες αθωνικών χειρογράφων (1)

Τα τμήμα 'Digitised Manuscripts' της Βρετανικής βιβλιοθήκης (εδώ) παρέχει πλήρη πρόσβαση σε ψηφιοποιημένα χειρόγραφα και στις περιγραφές των ("μεταδεδομένα"). Ανάμεσα σ’ αυτά υπάρχουν και πολλά ελληνικά. Ο αριθμός των διαθέσιμων ψηφιοποιημένων χειρογράφων αυξάνεται συνεχώς.
Η αναζήτηση της λέξης «Άθως» στα μεταδεδομένα των ήδη ψηφιοποιημένων χειρογράφων επέστρεψε σήμερα (23/02/2012) επτά χειρόγραφα. Είναι γνωστό ότι πολλά χειρόγραφα που βρίσκονται σήμερα στις μεγάλες βιβλιοθήκες και τα μουσεία της Ευρώπης προέρχονται από το Άγιον Όρος.


Τα επτά αυτά διαθέσιμα ψηφιοποιημένα χειρόγραφα γράφτηκαν τους ακόλουθους αιώνες :

Αιώνας
Ποσότητα
Κωδικός
11ο
1
Add MS 22087
11ο-12ο
1
Add MS 5116
12ο
1
Add MS 4949
15ο
1
Add MS 10040
17ο
1
Harley MS 5783
18ο
1
Add MS 8234
19ο
1
Add MS 22088

Η αναφορά στον Άθωνα σχετίζεται με τα βιβλιογραφικά («Κολοφών») ή κτητορικά σημειώματα των χειρογράφων.
Ο κολοφώνας είναι το βιβλιογραφικό σημείωμα που βρίσκεται συνήθως στο τέλος του χειρογράφου και καταγράφει ιστορικές πληροφορίες για το ίδιο το χειρόγραφο, όπως το όνομα του γραφέα ή αντιγραφέα, τον τόπο και την ημερομηνία αντιγραφής του χειρογράφου, αλλά και προσευχές, κατάρες για όσους τολμήσουν να το κλέψουν κ. ά.
Κτητορικό είναι το σημείωμα του χειρογράφου που μάς δίδει πληροφορίες για τον κάτοχο του χειρογράφου και είναι συνήθως γραμμένο από το χέρι του.
Τα βιβλιογραφικά και κτητορικά σημειώματα συνήθως κάνουν μεγάλη χρήση συντομογραφιών.
Ας δούμε δύο παραδείγματα από τα παραπάνω χειρόγραφα.
Add MS 5116 (φ. 164v, κτητορικό σημείωμα σε πέντε σειρές. Το χειρόγραφο περιέχει επιστολές του Αποστόλου Παύλου)


+ Υ παρούσα βίβλος υπά

ρχει εκ τ(ης) μον(ής) του Κώνσταντος κ(αι)

ήτις αποξενόσι αυτ(ήν) εχέτο τας αράς

των τιη’ (=318) του αγί(ου) Στεφάνου 

Νεόφητος ιερομόνα(χ)(ος)
Σημ. Η μονή του Κώνσταντος είναι η σημερινή ιερά μονή Κωνσταμονίτου.

Οι αρές, τυπική έκφραση των βιβλιογραφικών σημειωμάτων, είναι οι κατάρες των 318 πατέρων της πρώτης οικουμενικής συνόδου (!) , σε περίπτωση που κάποιος κλέψει το χειρόγραφο.

Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος διήρκεσε δύο μήνες και δώδεκα ημέρες και πραγματοποιήθηκε στη Νίκαια της Βιθυνίας. Συγκλήθηκε από τον Μέγα Κωνσταντίνο στις 20 Μαΐου του 325 και έλαβαν μέρος 318 επίσκοποι. Εξέδωσε είκοσι κανόνες συμπεριλαμβανομένου του Συμβόλου της Νικαίας (α’ μέρος του Συμβόλου της Πίστεως) και κανόνισε την ημερομηνία εορτασμού του Πάσχα. Κύριος λόγος σύγκλησής της υπήρξε η διδασκαλία του Αρείου ενάντια στη θεότητα του Ιησού Χριστού. Η Σύνοδος καταδίκασε τη διδασκαλία του Αρείου και διακήρυξε την ομοουσιότητα του Υιού με τον Πατέρα.

Ο άγιος Στέφανος του σημειώματος είναι ο Πρωτομάρτυρας Στέφανος, που υπήρξε, σύμφωνα με την Καινή Διαθήκη, διάκονος και πρώτος μάρτυρας της Χριστιανικής εκκλησίας.
Για το ελληνικό σύστημα αρίθμησης δες εδώ.
Harley MS 5783 (φ. 380r, βιβλιογραφικό σημείωμα σε τέσσερεις σειρές και κτητορικό σε πέντε. Το χειρόγραφο περιέχει έργα του αγίου Συμεών, αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης)
  


+ Ετελειώθη η παρούσα βίβλος,

δια χειρός Μιχαήλ Αντρίστου
του εξ Αθην(ών), εν έτει  ̦αχα’ (=1601)
μηνί απριλλ (ίω) 24 · εν Κωνστ(αν)τινουπόλ(ει)

+ το παρ(όν) βιβλίον υπάρχει του παναγι
ωτάτου κ(αι) οικουμενικού π(ατ)ριάρχου
πρώην Κωνσταντινουπόλεως κυρίου
κυρίου κ(υ)ρ(ο)ύ Διονυσίου. ηγοράσθη δε
το νυν υπ’ αυτού: - εν έτει  ̦αχοζ’ (=1677)
Σημ. : Ο Διονύσιος Γ΄ ο Βαρδαλής ή Παρδαλίς ή Σπανός διετέλεσε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως την περίοδο 1662-1665. Το 1669 πήγε στα Ιεροσόλυμα και μετά εγκαταστάθηκε στο Άγιο Όρος. Εκεί ανακαίνισε με δικά του έξοδα τη Μονή Μεγίστης Λαύρας και τη Σκήτη της Αγίας Άννας, στις οποίες εναλλάξ διέμενε (δες εδώ). Εκεί πέθανε και τάφηκε στις 14 Οκτωβρίου 1696.
Το χειρόγραφο δωρήθηκε από τον ίδιον στον John Covel, D.D., και έτσι βρέθηκε στην Αγγλία. Σχετικό είναι και το ακόλουθο σημείωμα από το ίδιο το χειρόγραφο (φ. 1v) : Εχαρίσατο ο πρώην π(ατ)ριάρχης της Κωστ(αντινουπό)λεως κύριος Διονύσιος, μονάζων εν τη αγία Λαύρα του Άθωνος. α'χοζ (=1677).
  

Παρατηρήστε ότι το χειρόγραφο αντιγράφτηκε στις σρχές του 17ου αιώνα, όταν κυκλοφορούσαν έντυπα βιβλία ήδη από τον 15ο αιώνα.  Έχει παρατηρηθεί ότι αντιγράφονταν έργα σε χειρόγραφα, και μάλιστα σε μονές του Αγίου Όρους, μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, ενώ η απόκτηση του ίδιου έργου σε έντυπο βιβλίο ήταν ευκολότερη. 

Γιατί τόσοι άνθρωποι αντέγραφαν ή ακόμα παράγγελναν και πλήρωναν για χειρόγραφα αντίγραφα, ενώ έντυπα βιβλία των ίδιων έργων ήταν διαθέσιμα, αποτελεί ακόμα για την ελληνική παλαιογραφία και την ιστορία ένα μυστήριο!
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...